| |

Praecellentissimus rex.

2017 . Elena Caliri. Praecellentissimus rex. Odoacre tra storia e storiografia. Pelorias, 25 Dipartimento di Civiltà Antiche e Moderne, Univ. di Messina, 2017.
2019 . . . .

.45

III


476 Consularia Italica, , , ; , - , 476 , 480  , , partes imperii ; ́, , , , , . , 476 166. 476 .

⁎ ⁎ ⁎

, Consularia Italica ( Chronica Italica)167 , Paschale Campanum, Fasti Vindobonenses Priores, Fasti Vindobonenses Posteriores, Continuatio Havniensis Prosperi, , Theodericiana Pars Posterior Excerpta Valesiana, Excerpta ex Barbaro Scaligeri Excerpta ex Agnelli libro pontificali Ecclesiae Ravennatis.

Fasti Vindobonenses , VI , . .46 XIV , (n. 3416). , , , (808849) , , 168.

Fasti Vindobonenses priores 403 , 455 495 .[1]; posteriores, ,  707 ab urbe condita[2] 45 . . ., 76 387 . . ., 438 455 496[3] 539 . . .

475 , ad Dalmatias. Eo anno Augustulus imp. levatus est Raven a patricio Oreste patre suo prid. Kl. Nobembres[4]169.

476 , , levatus est Odoacar rex X kl. Septembris[6]. occisus est Orestes patricius Placentia V kl. Septembris[7]. eo anno occisus est Paulus frater eius Ravenna in pinita prid. non. Sept.[8]170 , 23 ; 28 4 476 . , Fasti, , , , , . , levatus est, rex, imperator. , - , , 476 . , -, , : - ; . , , , 171.

Chronica Gallica 511 V . - V , , , , , 172. .47 , , 173,  670 , , Theodericus expulsus a Zenone imperatore ingressus Italiam fugato Unulfo et occiso Odofagro[9]174. , , 476 .

, Continuatio Havniensis. , , , , . , XI . , , , , , , . , , , , , ; , , , / 175.

457 474 ., ; . , , 474 476, . , : 523 ; ; , , . , , , , , , . .48 Fasti Vindobonenses: , (hoc consule; his consulibus).

, 474 486 . (ordo prior ordo posterior), 176. .

, , ordo posterior ordo prior; Auctarium , , , , - . ordo posterior , ordo prior; , , , 177. , , , , , , .

⁎ ⁎ ⁎

, 474 . ordo posterior, imperium dignitas consulatus cum Augusti nomine[11] , , . (Glicerius de imperio deiectus a Nepote patricio)[12], , , imperii iura (Nepos patricius in Portu urbis Romae imperii iura suscepit XIII k. Iul.)[13].

475 ordo prior, , , , patricius cum robore[14], , navigiis ad Dalmatias[15]. primatum omnemque sibi vindicans dignitatem Augustulum filium suum apud Ravennam positus imperatorem facit; ipse vero omnem curam externorum praesidiorum gerit[16]. , .49 , , cura externorum praesidiorum, , . , , , primatum et omnem dignitatem.

ordo posterior Orestes patricius post fugam Nepotis filium suum Ravennae imperatorem facit, II K. Novemb.[17]

, , , , , cum desperatae rei negotium resistendo sumere non auderet[18],  , ordo prior, . , , per quinquennium recuperandae spei fiduciam promittens Dalmatis imperavit[19]; , , elatus quamquam sibi vota damnandae temeritatis augere non auderet, Augustulum filum suum penes Ravennam urbem fecit, pridie k. Novembris[20]178. (per quinquennium), , Anonymus Valesianus II179, , ordo prior 480 , . , 475 , , 180, , , ordo prior. , quamquam sibi vota damnandae temeritatis augere non auderet , ordo prior .

, arte et sapientia gravis et bellicis rebus instructus

476 ordo prior , , Getica 181, vastatio[22] : Gothi Eurico rege multas Galliae urbes vastant praecipuamque inter eas Arelas opibus exuunt et a Romana dicione suae[23] dicioni subiugant[24]. , , qui romano iuri suberant, regem creant .50 nomine Odoacrem X k. Sept.[25] ordo posterior, .

, , : Interque mala et inopinata reipublicae naufragia, dum sese interius Romanae vires perimunt, externae gentes quae simulata amicitia romano iuri suberant, adversum eum consurgunt. Nam Heruli intra Italiam habitatores regem creant nomine Odoacrem, hominem et arte et sapientia gravem et bellicis rebus instructum. Qui Orestem patricium apud Placentiam cum exercitu residentem oppressit atque deiecit: cuius frater nomine Paulus apud Ravennam residens ab Odoacris exercitu oppressus interiit in Pineta pridie Kal septembr.[26]182 , , , vires romanae. , , , , suis et ipsa Roma viribus ruit[29]; externae gentes, , , simulata amicitia.

. , , , , . , ordo prior . , 츭 vastatio , . , . Externae gentes, , , , nam , Eruli intra Italiam habitatores , . , simulata amicitia foederatio. , . Anonymus Valesianus II    , superveniente cum gente Scirorum[30]183. , , , .51 . , , , , 184. , , , , ; ordo prior , romano iure suberant, ordo posterior, gentes, , ab exercitu suo rex levatur[37]. , ordo prior : Undique rei publicae mala consurgentia: ab omnibus undique gentibus oppressi et provincias et dominationem amiserunt[38]. , undique, ; , , , oppressi , , , (undique), , ab omnibus gentibus.

, . ordo prior , intra Italiam Eruli, qui Romano iuri suberant, regem creant nomine Odoacrem X k. Sept., hominem et aetate et sapientia gravem et bellicis rebus instructum[39]185. , ; sapientia , . , 493 60 186. , 476 43   . , sapientia et aetas   . , , , ordo prior , , infantia[40] , , , .52 . ; , , exilii poena187. , [Odoacer] ingrediens autem Ravennam deposuit Augustulum de regno cuius infantiae misertus, concessit ei sanguinem et quia pulcher erat etiam donans ei reditum sex milia solidos misit eum intra Campaniam cum parentibus suis libere vivere[41]188. , , , , ( misertus infantiae)189,   .

infantia () aetas ? (aetas), (sapientia). , , Auctarium , rex. , homo et arte et sapientia gravis et bellicis rebus instructus[42]190. , , . , arte aetate. , , , arte et sapientia gravis et bellicis rebus instructus , , , / , , , , (σώζειν τὰ παρ αὐτοῖς πράγματα), πολιτικὴν ἔχοντα σύνεσιν ὁμοῦ καὶ μάχιμον[43]191.

Auctarium Havniense (et aetate et sapientia gravis; et arte et sapientia gravis) , , , .53 , , , , : , , , . Continuatio Havniensis 192, sapientia, , . arte et sapientia gravis aetate et sapientia gravis; , , , 193. , , ordo prior, , , , , , , , , inter mala et inopinata reipublicae naufragia[44]. , , rex,   ,   sapientia ars, aetas.

πολιτικὴ σύνεσις

, Continuatio Prosperi , , , , , .

Excerpta de legationibus:

Ὅτι ὁ Αὔγουστος ὁ τοῦ Ὀρέστου υἱὸς ἀκούσας Ζήνωνα πάλιν τὴν βασιλείαν ἀνακεκτῆσθαι τῆς ἕω τὸν Βασιλίσκον ἐλάσαντα, ἠνάγκασε τὴν βουλὴν ἀποστεῖλαι πρεσβείαν Ζήνωνι σημαίνουσαν, ὡς ἰδίας μὲν αὐτοῖς βασιλείας οὐ δέοι, κοινὸς δὲ ἀποχρήσει μόνος ὢν αὐτοκράτωρ ἐπ ἀμφοτέροις τοῖς πέρασι. .54 τὸν μέντοι Ὀδόαχον ὑπ αὐτῶν προβεβλῆσθαι ἱκανὸν ὄντα σώζειν τὰ παρ αὐτοῖς πράγματα, πολιτικὴν ἔχοντα σύνεσιν ὁμοῦ καὶ μάχιμον καὶ δεῖσθαι τοῦ Ζήνωνος πατρικίου τε αὐτῷ ἀποστεῖλαι ἀξίαν καὶ τὴν τῶν Ἰταλῶν τούτῳ ἐφεῖναι διοίκησιν. ἀφικνοῦνται δὴ ἄνδρες τῆς βουλῆς τῆς ἐν Ῥώμῃ τούτους ἐς Βυζάντιον κομίζοντες τοὺς λόγους, καὶ ταῖς αὐταῖς ἡμέραις ἐκ τοῦ Νέπωτος ἄγγελοι τῶν τε γεγενημένων συνησθησόμενοι τῷ Ζήνωνι καὶ δεόμενοι ἅμα ταῖς ἴσαις τῷ Νέπωτι συμφοραῖς χρησαμένῳ συσπουδάσαι προθύμως βασιλείας ἀνάκτησιν, χρήματά τε καὶ στρατόν ἐπὶ ταῦτα διδόντα καὶ τοῖς ἄλλοις, οἷς δέοι, συνεκπονοῦντα τὴν κάθοδον. ταῦτά τε τοὺς λέξοντας ὁ Νέπως ἀπέστελλεν. Ζήνων δὲ τοῖς ἥκουσι τοῖς μὲν ἀπὸ τῆς βουλῆς ἀπεκρίνατο ταῦτα, ὡς δύο ἐκ τῆς ἕω βασιλέας λαβόντες τὸν μὲν ἐξηλάχασιν, Ἀνθέμιον δὲ ἀπέκτειναν. καὶ νῦν τὸ ποιητέον αὐτοὺς ἔφη γινώσκειν. οὐ γὰρ ἂν βασιλέως ἔτι ὄντος ἑτέραν ἡγήσεσθαι γνώμην ἢ κατιόντα προσδέχεσθαι τοῖς δὲ ἐκ τοῦ βαρβάρου ὁτι καλῶς πράξοι παρὰ τοῦ βασιλέως Νέπωτος τὴν ἀξίαν τοῦ πατρικίου δεξάμενος Ὀδόαχος ἐκπέμψειν γὰρ αὐτὸν, εἰ μὴ Νέπως ἐπεφθάκει. ἐπαινεῖν δὲ ὡς ἀρχὴν ἐπιδέδεικται ταύτην τοῦ τὸν κόσμον φυλάττειν τὸν τοῖς Ῥωμαίοις προσήκοντα, καὶ πιστεύειν ἐντεῦθεν ὡς καὶ τὸν βασιλέα τὸν ταῦτα τιμήσαντα καταδέξοιτο θᾶττον, εἰ ποιεῖν θέλοι τὰ δίκαια. καὶ βασίλειον γράμμα περὶ ὧν ἠβούλετο πέμπων τῷ Ὀδοάχῳ, πατρίκιον ἐν τούτῳ τῷ γράμματι ἐπωνόμασε. ταῦτα δὲ συνεσπούδαζε τῷ Νέπωτι ὁ Ζήνων ἐκ τῶν ἑαυτοῦ κακῶν τὰ ἐκείνου οἰκτείρων καὶ τό γε κοινὸν τῆς τύχης εἰς ὑπόθεσιν ἔχων τῷ δυστυχοῦντι συνάχθεσθαι. ἄμα δὲ καὶ Βηρίνα συνεπώτρυνε τοῦτον τῇ Νέπωτος γυναικὶ συγγενεῖ οὔσῃ συσπεύδουσα[45]194.

, , , , , vestis regis[46] ornamenta palatii195, , , μόνος κοινὸς αὐτοκράτωρ[48], . , , , 467 , . , . , , 476 ,   , ,  Hesperium imperium. , , , .55 , , : . ; , , , . , , rex , . , , nomen regis cum tamen nec purpura nec regalibus uteretur insignibus196. , , . , , , , ὕβρις[50] 197. , , , ; , , - nobilitas[52], , , , , . , , . , , 198. , , , , , , . , , , , , (ἐνάγκασε) βουλή[53] . , ḭ, , , , . , , , , , status quo , , . , -, 474 , , , , , .56 , , , . , , , [54], 476 . , 199, , , . , . , - -, excerpta ; , , 200, , ὁ Αὔγουστος ὁ τοῦ Ὀρέστου υἱὸς Ὀδόαχος. :   ἀναγκάζω  201, puer, , , ? , , 202, .57 , Anonymus Valesianus parentes , , 203. , , , , , , , , , , , . , , , , , , . , 204. , , , , , . , , ( ?) , , , , τῶν Ἰταλῶν διοίκησις , πολιτικὴ σύνεσις. , , βασιλεία , μόνος αὐτοκράτωρ, , - - 205. , . , , .58 . , , , . , . , , , . , primatum omnemque dignitatem[57] , puer, , , , privatus a regno[58]206, pars Occidentis. ,   , . , , 207, , , ἱκανός[59]    pars Occidentis, σώζειν τὰ παρ αὐτοῖς πράγματα[60]. , τὴν τῶν Ἰταλῶν διοίκησιν[61]  , , , , 208. τῶν Ἰταλῶν διοίκησις , , , , , , 209. , , , , , : , (τοῖς μὲν ἀπὸ τῆς βουλῆς), , () , () ; , (τοῖς δὲ ἐκ τοῦ βαρβάρου) . , patricius. βασίλειον γράμμα, , , 210. , , .59 . , , . ,  , , . : , . [62], , , ; , : , , 211.

, , , , , , , , , , , . , , . , , , . , , , , , , rex . , , , , , . , . , , , . : , , , status quo τῶν Ἰταλῶν διοίκησις.

.60

τῶν Ἰταλῶν διοίκησις

, τῶν Ἰταλῶν διοίκησις 212, , . , . ́ ,   . , 442 213. III , , 214. , 437 II III 215. , pars Orientis; , , 216. ; ; ;  . , 476 . , : a Romana dicione suae dicioni subiugant217.

.61 , , , Vita .

Nutabat status periclitantis Italiae et adfligebatur ipsis discriminibus gravius, dum expectabat futura discrimina[66]218: 渭 , . 471 , , , , : Hoc ergo Italia vestra freta iudicio vel Ricemer patricius parvitatem meam oratu dixerit, indubitanter coniciens, quod pacem Romanus deo munus tribuat, quam precatur et barbarus[67]219. , regimen Italiae ordinatio divina commisit[68]220. Italorum supplicum voces[69], , decus Italiae[70], 221. , , , , , , Italia annonaria222. , , : ୸ . .

, , , , 476 , Auctarium Havniense , ? , . πολιτικὴ σύνεσις , arte et sapientia gravis? , . .62 , ; , , . , , πολιτικὴ σύνεσις, sapientia, .

, , ἀξία τοῦ πατρικίου[71], , . , magister militum praesentalis, , , pars Occidentis223. , , . , , , . , , : , - , , , , 224. , , , , , 225. . , , , , , . , , , , , , .

, . , , , .63 , 226. , , , , , . , , , , . , , , , , , magistri militum. , , , . , . , ἀξία, , , , . ἀξία , , . Varia , , , , , .

526 227, , praesentalis patriciatus, honor qui et armis convenit et in pace resplendent. varia honor , , , , .64 , . , , .

, , , , , , , , , , , . , , , , , , 228.

. , , , .

, , , -, , Chronica I. , , (Hesperium Romanae gentis imperium cum hoc Augustolo periit)229. Chronica 519 , , . , , , , , , , - , imperium periit, Augusti, imperatores, , reges . , . , 454 , , , , , , 230. ; , , 476 , , .65 , , , securitas Italiae[75] , 231.

476 Getica Romana 232. , , , Historia Romana ,   476 233. , ; , , , , , , , , , 476 , , .

; , [78], , ( ) . , , , , , 476 . .66 , , , .

, , , Historia Ecclesiastica, , 431 539 , . , , , , , , ἔσχατος τῆς Ῥώμης αὐτοκράτωρ[79], 1303 βασιλεία[80] ; , , , ῥῆγα δὲ προσειπών[81]234.

; , , , , , , , 235. , , 476 , , . . , , , , , , , , πολιτικὴ σύνεσις. , , , .


  • .45
  • 166Zecchini, Il 476, cit., 5.
  • 167O. Holder-Egger, Untersuchunghen über einige annalistische Quellen zur Geschichte des fünften und sechsten Jahrhunderts, Neues Archiv der Gesell. für ältere deutsche Geschichtskunde 1876, 213268 (Die Ravennater Annalen); Th. Mommsen, Chronica minora saec. IV. V. VI. VII, III, MGH 9 11, Berolini 18921894, 251258. Consularia Italica B. Croke, City Chronicles of Late Antiquity, : Id., Christian Chronicles and Byzantine History, 5th-6th Century, Great Yarmout 1992, IV, 165203; S. Muhlbergher, The Fifth-Century Chroniclere. Prosper, Hydatius and the Gallic Chronicler of 452, Leeds 1990, 2347.
  • .46
  • 168. B. Bischoff, Mittelalterliche Studien. Ausgewählte Aufsätze zur Schriftkunde und Literaturgeschichte, II, Stuttgart 1967, 3551; F. Simoni, La memoria del regno ostrogoto nella tradizione storiografica carolingia, : P. Delogu (a cura di), Le invasioni barbariche nel meridione dellimpero: Visigoti, Vandali, Ostrogoti, Soveria Mannelli 2001, 351375.
  • 169MGH AA 9, Chron. Min. 1, 308. , , , ,   : Hist. Rom. 15, 7, 212 Crivellucci: Augustulus apud Italiam adversus Nepotem cum exercitu veniens, effugato eo, imperii regimen invasit[5].
  • 170MGH AA 9, Chron. Min. 1, 308, 310.
  • 171Calderone, Alle origini della fine, cit., 35.
  • 172MGH AA 9, Chron. Min. 1, 663664.
  • .47
  • 173MGH AA 9, Chron. Min. 1, 628.
  • 174MGH AA 9, Chron. Min. 1, 665.
  • 175 . R. Cessi, Studi sulle fonti delletà gotica e longobarda. I. I Fasti Vindobonenses, : Archivio Muratoriano. Studi e Ricerche della Nuova Edizione dei Rerum Italicarum Scriptores di L. A. Muratori, 1718, Città di Castello 1916, 277 ss.; Id., Studi sulle fonti delletà gotica e longobarda II. Prosperi Continuatio Hauniensis, : Archivio Muratoriano. Studi e Ricerche della Nuova Edizione dei Rerum Italicarum Scriptores di L. A. Muratori, 22, Bologna 1922, 587641.
  • .48
  • 176MGH AA 9, Chron. Min. 1, 307, n. 1: in codice Havniensi anni 474489 bis exhibentur in ipso textu, primum quae hic odrine priora appellantur leguntur, deinde his subiuncta quae nobis dicuntur posteriora; ad horum marginem quae exhibentur, tertio loco proposuimus[10].
  • 177Cessi, Studi sulle fonti delletà gotica e longobarda. I, cit., 345. . Muhlberger, The Fifth-Century Chroniclers, cit., 3034; 45; 74; 277; Simoni, La memoria del regno ostrogoto, cit., 358 ss.
  • .49
  • 178Auct. Havn. Ordinis Post. Margo a. 475, MGH AA 9, Chron. Min. 1, 307, 309.
  • 179Anon. Val. II 36, 10 Moreau.
  • 180Cessi, Studi sulle fonti delletà gotica e longobarda. I, cit., 345.
  • 181Jord. Get. 244, MGH AA 5, 1, 120: Euricus rex Vesegotharum Romani regni vacillationem cernens Arelatum et Massiliam propriae subdidit dicioni[21].
  • .50
  • 182Auct. Havn. Ordinis Post. Margo a. 476, MGH AA 9, Chron. Min. 1, 309, 311. ordo posterior pridie kl. Septemb.[27], Fasti Vindobonenses, pridie non. Sept.[28]
  • 183Anon. Val. II 37, 11 Moreau.
  • .51
  • 184M. Cesa, Il regno di Odoacre: la prima dominazione germanica in Italia, : Germani in Italia, cit., 314, , Heerkönigtum[31], : , gens, , , , , . : , Getica: Odoacer, Torcilingorum rex, habens secum Sciros, Herulos, diversarumque gentium auxiliaries[32] (242, MGH AA 5, 1, 120) ; Romana: Odoacer, genere Rogus, Thorcilingorum, Scirorum Herulorumque turbas munitus[33] (344, MGH AA 5, 1, 44); Romana[34] : sub regis[35] Thurcilingorum Rogorumque tyrannide[36] (291, MGH AA 5, 1, 133).
  • 185Auct. Havn. Ordo Prior a. 476, MGH AA 9, Chron. Min. 1, 309.
  • 186Frg. 307 Roberto, 214a Müller, FHG V 29. . Zecchini, Il 476, cit., 22 n. 86.
  • .52
  • 187Procop. Goth. 1, 1, 7, 2, 5 Haury-Wirth: (. . ) , . . M. Cesa, Odoacre nelle fonti letterarie dei secoli V e VI, : Le invasioni barbariche nel meridione dellimpero, cit., 4159, . 50 n. 22.
  • 188Anon. Val. II 38, 11 Moreau. , , , , Berolinensis 1885. . 73 ss. . Calderone, Alle origini della fine, cit., 4043; E. Caliri, Orizzonti mediterranei nel V secolo: la Sicilia, i Vandali e Odoacre, : C. Giuffrida  M. Cassia (a cura di), Silenziose rivoluzioni. La Sicilia dalla tarda antichità al primo medioevo, Catana 2016, 123159; Ead., Odoacre e il weregeldum, .
  • 189. G. Nathan, The Last Emperor: the Fate of Romulus Augustulus, C&M 43, 1992, 261271; P. Porena, Linsediamento degli Ostrogoti in Italia, Roma 2012, 98105. . 69 ss.
  • 190Auct. Havn. Ordinis Post. Margo a. 476, MGH AA 9, Chron. Min. 1, 309. . Cessi, Studi sulle fonti delletà gotica e longobarda. I, cit., 295405, . 344 ss.
  • 191Malch. frg. 10 Cresci, 14 Blockley. . L. R. Cresci, Malco di Filadelfia, Frammenti. Testo critico, introduzione, traduzione e commentario, Napoli 1982, 191197.
  • .53
  • 192Cessi, Studi sulle fonti delletà gotica e longobarda. I, cit., 345 n. 2, , , , , , Fasti.
  • 193. Caliri, Orizzonti mediterranei nel V secolo, cit., 137160.
  • .54
  • 194Frg. 10 Cresci, 14 Blockley.
  • 195Anon. Val. II 64, 19 Moreau: omnia ornamenta palatii quae Odovacar Costantinopolim transmiserat[47]
  • .55
  • 196 Cassiod. chron. 1303, MGH AA 11, Chron. Min. 2, 158159, nomen regis adsumpsit cum tamen purpura nec regalibus uteretur insignibus[49].
  • 197 , , : timeo ne per me consuetudo in regno nascatur[51]. . . 28 Acta synodorum habitarum Romae, a. DI, MGH AA XII 425; Von Haehling, Timeo, ne per me consuetudo in regno nascatur, cit., 88113.
  • 198U. Roberto, Unità e divisioni dellimpero (dalla morte Valentiniano III alletà di Giustino I, 455527), : A. Barbero (dir.), Storia dEuropa e del Mediterraneo, III, Roma 2010, 199238, . 218.
  • .56
  • 199Marcell. chron. a. 476, 1, MGH AA 11, Chron. min. 2, 91; Procop. Vand. 1, 7, 23, 1, 343 Haury-Wirth; Thphn. chron. A. M. 5966, 124, 2425 De Boor. 477/478 ., J. B. Bury, History of the Later Roman Empire from the Death of Theodosius I to the Death of Justinianus, I, London 1889, 267; A. Nagl, s. v. Odoacer, : RE XVII2, 1937, c. 1891. . Th. Mommsen, Ostrogotische Studien, Neues Archiv der Gesellschaft für ältere deutsche Geschichtskunde XIV, 1889, 445 (= Id., Gesammelte Schriften, 6, 1907, 428430); J. Sundwall, Abhandlungen zur Geschichte des Ausgehenden Römerthums, Helsingfors 1919, 180182; M. Dumoulin, The Kingdom of Italy under Odovacar and Theoderic, CMH, Cambridge 19241958, I, 431; Stein, Histoire du bas Empire, cit., II, 47; : M. Redies, Die Usurpation des Basilikos (474476) im Kontext der aufsteigenden monophysitischen Kirche, AntTard 5, 1997, 211 ss.; Ph. Blaudeau, Antagonismes et convergences: regard sur le interprétations confessantes du government dun usurpateur: Basilisque (475476), MediterrAnt 6, 2003, 155 ss.
  • 200 A. Lippold, s. v. Zenon aus Isaurien, : RE X A 1, 1971, c. 167; Dumoulin, The Kingdom of Italy, cit., 435.
  • 201Cessi, Regnum ed Imperium in Italia, cit., 146 ss.
  • 202 (Nathan, The Last Emperor, cit., 261271) , Cassiod., var. 3, 35, , , . . , , 476 : Romulo Theodericus rex. Liberalitatem nostram firmam decet tenere constantiam, quia inconcussum esse debet principis votum nec pro studio malignorum convelli, quod nostra noscitur praeceptione firmari. Atque ideo praesenti iussione censemus, ut, quicquid ex nostra ordinatione patricium Liberium tibi .57 matrique tuae per pittacium constiterit deputasse, in suo robore debeat permanere, nec a quoquam metuas irrationabilem quaestionem, qui nostri beneficii possides firmitatem[55]. . Porena, Linsediamento degli Ostrogoti, cit., 97100. , Laterculus imperatorum ad Iustinum I, , ab Horeste patre suo creates[56], ୸ , , , .
  • 203. 73 .
  • 204 , , ( . 126). , , . , frg. 1 Blockley, 468, 476 Bekker, , , , , , , .
  • 205F. Burgarella, Il Senato, : AA. VV., Roma nellalto medioevo, Settimane di studio del Centro italiano di Studi sullAlto Medioevo, 48, Spoleto 2001, 121175. . Id., Il Senato di Costantinopoli, : AA. VV., Il Senato nella storia, Roma 1998, I, 399442.
  • .58
  • 206Jord. Get. 241, MGH AA 5, 1, 120.
  • 207. Caliri, Potere e regalità, cit., 10 .
  • 208 Th. Hodgkin, Italy and her Invaders, Oxford 1880, II, 537. R. Pallmann, Die Geschiche der Völkerwanderung nach den Quellen, II, Gotha 1863, 365 n. 2.
  • 209Gaudenzi, Sui rapporti fra lItalia e limpero dOriente, cit., 7; Cipolla, Considerazioni sul concetto di stato, cit., 353468, . 386 ss.
  • 210 . V. Marotta, Liturgia del potere. Documenti di nomina e cerimonie di investiture fra principato e trado impero romano, Ostraka 8, 1999, 5 ss.
  • .59
  • 211 . R. Koiński, The Emperor Zeno. Religion and Politics, Cracow 2010.
  • .60
  • 212. Cipolla, Considerazioni sul concetto di stato, cit., 379.
  • 213Procop. Vand. 1, 4, 13, 1, 326 Haury-Wirth; Prosp. chron. 13201321, MGH AA 9, Chron. Min. 1, 474. , 442 , O. Seeck, s. v. Geisericus, : RE 13, 1910, 935945, . 939; Stein, Histoire du Bas-Empire, cit., I, 578579; Ch. Courtois, Les Vandales et lAfrique, Paris 1955, 169 n. 7; 173 n. 10; 395396; Clover, The Late Roman West, cit., 125 ss. L. Schmidt, Geschichte der Wandalen, München 1942, 65; 121, 421 [63] 435 . . F. Ausbüttel, Die Verträge zwischen den Vandalen und Römern, Romanobarbarica 11, 1992, 120.
  • 214Procop. Vand. 1, 5, 2225, 1, 334 Haury-Wirth; Prisc. frg. 38, 341 Blockley; Sidon. carm. 2, 349, MGH AA 8, 182 Luetjoh: hinc Vandalus hostis urget et in nostrum numerosa classe quotannis militat excidium, conversoque ordine fati torrida Caucaseos infert mihi Byrsa furores[64]. . F. Giunta, Genserico e la Sicilia, Palermo 1958; B. Saitta, La Sicilia tra incursioni vandaliche a dominazione ostrogotica, QC 19, 1987, 363417; E. Kislinger, Zwischen Vandalen, Goten und Byzantinern: Sizilien im 5. und frühen 6. Jahrhundert, Byz. et slav. Cracoviensia 2, 1994, 3151; M. Mazza, I Vandali, la Sicilia e il Mediterraneo nella Tarda Antichità, Kokalos 4344, 19971998, 107138; V. Aiello, I Vandali nel Mediterraneo e la cura del limes, : M. Khanoussi  P. Ruggeri  C. Vismara (a cura di), LAfrica romana 15, Ai confini dellimpero: contatti, scambi, conflitti, Roma 2004, 723739; E. Caliri, Lilibeo tra Vandali, Goti e Bizantini, MediterrAnt 10, 1, 2, 2007, 569584; Ead., Aspettando i barbari, cit., 45 ss.
  • 215Jord. Rom. 329, MGH AA 5, 1, 42.
  • 216. Gaudenzi, Sui rapporti tra lItalia e limpero dOriente, cit., 4344.
  • 217Auct. Havn. Ordo Prior a. 476, MGH AA 9, Chron. Min. 1, 309: Gothi Eurico rege multas .61 Galliae urbes vastant praecipuamque inter eas Arelas opibus exuunt et a Romana dicione suae dicioni subiugant[65].
  • 218Ennod. Vita 52, 51 Cesa.
  • 219Ennod. Vita 64, 53 Cesa.
  • 220Ennod. Vita 88, 58 Cesa.
  • 221Ennod. Vita 157, 70 Cesa.
  • 222 Ruggini, Economia e società, cit., 285 ss., Italia ( , tota, omnis) , , Italia Annonaria. . A. Giardina, Le due Italie nella forma tarda dellimpero, : AA. VV., Società romana e Impero tardo antico, I: istituzioni, ceti, economie, Bari 1986, 9 ss.
  • .62
  • 223 W. Ensslin, Zum Heermeisteramt des spätrömischen Reiches, Klio 24, 1931, 476502; Id., Der patricius praesentalis im Ostgotenreich, Klio 29, 1936, 243249; Id., Zu den Grundlagen von Odoakers Herrschaft, : Serta Hoffilleriana, Zagreb 1940, 381; A. Demandt, s. v. Magister militum, : RE Suppl. XII, 1970, 553790, . 630.
  • 224A. H. M. Jones, The Constitutional Position of Odoacer and Theoderic, JRS 52, 1962, 126130.
  • 225Mommsen, Ostgothische Studien, cit., 485 n. 2.
  • .63
  • 226Gaudenzi, Sui rapporti tra lItalia e limpero dOriente, cit., 8 ss.
  • 227Cassiod. var. 8, 9, 307309 Fridh.: Atque ideo te cum favore divino suggestu praesentalis patriciatus evehimus, ut pro re publica nostra tractantem sedes celsa sublimet ne sententia salutaris, cui decet humiliter pareri, a loco videatur venisse communi. hic est honor, qui et armis convenit et in pace resplendet: hunc illa dives Graecia, quae multa gloriosissimo domno avo nostro debuit, gratificata persolvit: velavit fortes humeros chlamydum vestis, pinxit suras eius calceus iste Romanus et dignanter visus est accipere, quod se cognoscebat sumere per honorem. crescebat visendi studium eois populis heroam nostrum, dum nescio quo pacto in eo, qui bellicosus creditur, civilia plus amantur. Hac igitur honoris remuneratione contentus pro exteris partibus indefessa devotione laboravit et praestare cum suis parentibus principi dignabatur obsequium, qui tantorum regum fuerat stirpe procreatus. sic se magnorum beneficia semper extollunt, ut et quibus imperare nequeunt, iura venerationis imponant. diligunt crementi sui provecti semper auctorem et moralitatis iura nesciunt, qui beneficiis non tenentur. Sed longum est de eius gloria sufficienter loqui, quem singularem gentibus saecula fecunda genuerunt. ipsius te labor instituit, ut nos minus laborare debeamus. tecum pacis certa, tecum belli dubia conferebat et, quod apud sapientes reges singulare munus est, ille sollicitus ad omnia secure tibi pectoris pandebat arcana. tu tamen nullos responsis ludebas ambiguis. Amasti in audiendo patientiam, in suggestione veritatem: saepe quae ad eum falso pervenerant, recti studio corrigebas et, quod rarum confidentiae genus est, interdum resistebas contra vota principis, sed pro opinione rectoris. patiebatur enim invictus ille proeliis pro sua fama superari et dulcis erat iusto principi rationabilis contrarietas obsequentis. Ama nunc sublimior iustitiam, quam serviens diligebas. ostende te illius esse discipulum, qui numquam laboravit in cassum: iunctus Hamalo generi nobilissima tibi facta consocia. omne siquidem bonum regis suadere debet affinitas. acturus es consueta prudentia, ut laude morum fastigium contigisse videaris excelsum[72]. . Gaudenzi, Sui rapporti tra lItalia e limpero dOriente, cit., 9 ss.; Cipolla, Considerazioni sul concetto di stato, cit., 385 ss.
  • .64
  • 228Gaudenzi, Sui rapporti tra lItalia e limpero dOriente, cit., 9.
  • 229Marcell. chron. a. 476, MGH AA 11, Chron. Min. 2, 91: Hesperium Romanae gentis imperium, quod DCCIX urbis conditae anno primus Augustorum Octavianus Augustus tenere coepit, cum hoc Augustolo periit, anno decessorum regni imperatorum DXXII, Gothorum dehinc regibus Romam tenentibus[73].
  • 230Marcell. chron. a. 454, MGH AA 11, Chron. Min. 2, 86: Aetius magna Occidentalis rei publicae salus et regi Attilae terror a Valentiniano imperatore cum Boethio amico in palatio trucidatur, atque cum ipso Hespeium cecidit regnum nec hactenus valuit relevari[74]. . A. Demandt, Der Fall Roms. Die Auflösung des römischen Reiches im Urteil der Nachwelt, München 1984, 72 ss.; Zecchini, Aezio, cit., 279 ss.
  • .65
  • 231Luiselli, La cultura romana di fronte alla fine, cit., 299.
  • 232Jord. Rom. 344345, MGH AA 5, 1, 44: Parte vero Esperia Nepotem imperatorem Orestes fugatum Augustulum suum filium in imperium conlocavit. Sed mox Odoacer genere Rogus Thorcilingorum Scirorum Herolorumque turbas munitus Italiam invasit Augustulumque imperatorem de regno evulsum in Lucullano Campaniae castello exilii poena damnavit. Sic quoque Hesperium regnum Romanique populi principatum, quod septingentesimo nono urbis conditae anno primus Augustorum Octavianus Augustus tenere coepit, cum hoc Augustulo periit anno decessorum regni imperatorum quingentesimo vicesimo secundo, Gothorum dehinc regibus Romam tenentibus[76]; Get. 242243, MGH AA 5, 1, 120: Augustulo vero a patre Oreste in Ravenna imperatore ordinato non multum post Odoacer Torcilingorum rex habens secum Sciros, Herulos diversarumque gentium auxiliarios Italiam occupavit et Orestem interfectum Augustulum filium eius de regno pulsum in Lucullano Campaniae castello exilii poena damnavit. Sic quoque Hesperium Romanae gentis imperium, quod septingentesimo nono urbis conditae anno primus Augustorum Octavianus Augustus tenere coepit, cum hoc Augustulo periit anno decessorum prodecessorumve regni quingentesimo vicesimo secundo, Gothorum dehinc regibus Romam Italiamque tenentibus[77].
  • 233Wes, Das Ende des Kaisertums im Westen des römischen Reiches, cit. ( W. Enßlin, Des Symmachus Historia Romana als quelle für Jordanes, SBAW 1948, 3, 5106). . B. Luiselli, Note sulla perduta Historia Romana di Q. Aurelio Simmaco, StudUrb 49, 1975, 529535; Id., Sul De summa temporum di Jordanes, RomBarb 1, 1976, 83134; Zecchini, Il 476, cit., 910; M. Gusso, Contributi allo studio della composizione e delle fonti del Chronicon di Marcellino comes, SDHI 61, 1995, 557622; A. Baldini, Ricerche di tarda storiografia (da Olimpiodoro di Tebe), Bologna 2004, 241252; B. Girotti, Ricerche sui Romana di Jordanes, Bologna 2009, 417424. ( ? Consularia Constantinopolitana?) . Croke, A. D. 476.
  • .66
  • 234Evagr. HE 2, 16, 1, 306 Bidez-Parmentier.
  • 235W. E. Kaegi, Gli storici proto bizantini e la Roma del V secolo, RSI 88, 1976, 59; Ruggini, Come Bisanzio vide la fine dellimpero dOccidente, cit., 7182; Zecchini, Il 476, cit.
  • :

  • [1]   493 .
  • [2] (.).
  • [3]   495 .
  • [4] . [31 ] (.).
  • [5], , (.).
  • [6] 10 [23 ] (.).
  • [7] 5 [28 ] (.).
  • [8] [4 ] (.).
  • [9] , (.).
  • [10] 474489 , , , , ; , , (.).
  • [11] (.).
  • [12] (.).
  • [13] 13 [19 ] (.).
  • [14] (.).
  • [15] (.).
  • [16] , , , ; (.).
  • [17] 2 [31 ] (.).
  • [18] (.).
  • [19] , , (.).
  • [20] , , [31 ] (.).
  • [21], , , (.).
  • [22] (.).
  • [23] dicione suae . ; . Chronica Minora, I (MGH, AA, IX, p. 309).
  • [24] , , (.).
  • [25] , 10 [23 ] (.).
  • [26] , , , , . , , , , . ; [31 ] (.).
  • [27]31 .
  • [28]4 .
  • [29]Hor. Epod. 16, 2: (.).
  • [30] (.).
  • [31] (.).
  • [32], , , ⅻ (.).
  • [33], , , ⅻ (.).
  • [34] , Getica.
  • [35] regis . .
  • [36] (.).
  • [37] (.).
  • [38] ; , , (.).
  • [39] 10 [23 ] , , , (.).
  • [40] (.).
  • [41][], , , , , , , , (.).
  • [42], , , (.).
  • [43] , , (.).
  • [44] (.).
  • [45], , , , , , , ; ; , , . . . , , , , , . . , , , , , , ; , ; , , . , , ; , ; , , , ; , , , , . , , . , , . . , (. . . . ).
  • [46] (.).
  • [47] , (.).
  • [48] (.).
  • [49] , , (.).
  • [50], (.).
  • [51], (.).
  • [52] (.).
  • [53] (.).
  • [54] , .
  • [55]   . , , . , , , , . , , - (.).
  • [56] (.).
  • [57] (.).
  • [58] (.).
  • [59] (.).
  • [60] (.).
  • [61] (.).
  • [62] , .
  • [63], ;   442 .
  • [64] , (.).   ; , , .
  • [65] , , (.).
  • [66] (.).
  • [67] , , , , , (.).
  • [68] (.).
  • [69] (.).
  • [70] (.).
  • [71] (.).
  • [72] , , , , , , , . , , ; , , : , , , , , . , - , , . , , ୸ , . , , , . , , . , . , ;   ,     , , . , , . , ; , , , , , , . , , , . , , . , ; . . , , (.).
  • [73] , 709- , 522- , (.).
  • [74], , , (.).
  • [75] (.).
  • [76] , , . , , , , . , , , (.).
  • [77] , , , , , , , . ,   , , (. . . . ).
  • [78] , .
  • [79] (.).
  • [80] (.).
  • [81] (.).
  • 1532551010 1413290010 1448179971 1569360005 1569360006 1569360007