|  |

,


III

. , . , -. . , 1993.
1951 .
. . . , . . .
: http://www.thelatinlibrary.com/lucan/lucan3.shtml

, , .
, , :

Propulit ut classem uelis cedentibus Auster
incumbens mediumque rates mouere profundum,
omnis in Ionios spectabat nauita fluctus:
solus ab Hesperia non flexit lumina terra
5 ,
,
.
, ,
   
Magnus, dum patrios portus, dum litora numquam
ad uisus reditura suos tectumque cacumen
nubibus et dubios cernit uanescere montis.
inde soporifero cesserunt languida somno
membra ducis; diri tum plena horroris imago
10 , ,
, , .
, ,

- . ,
uisa caput maestum per hiantis Iulia terras
tollere et accenso furialis stare sepulchro.
sedibus Elysiis campoque expulsa piorum
ad Stygias inquit tenebras manesque nocentis
post bellum ciuile trahor. uidi ipsa tenentis
15 , .
,
.
,
.
Eumenidas quaterent quas uestris lampadas armis;
praeparat innumeras puppes Acherontis adusti
portitor; in multas laxantur Tartara poenas;
uix operi cunctae dextra properante sorores
sufficiunt, lassant rumpentis stamina Parcas.
20 , , , ?
, ;
, ,
.
,
coniuge me laetos duxisti, Magne, triumphos:
fortuna est mutata toris, semperque potentis
detrahere in cladem fato damnata maritos
innupsit tepido paelex Cornelia busto.
haereat illa tuis per bella per aequora signis,
25 ,
;
, .
,
,
dum non securos liceat mihi rumpere somnos
et nullum uestro uacuum sit tempus amori
sed teneat Caesarque dies et Iulia noctes.
me non Lethaeae, coniunx, obliuia ripae
inmemorem fecere tui, regesque silentum
30 :  
; , ,
.
:
  !.
permisere sequi. ueniam te bella gerente
in medias acies. numquam tibi, Magne, per umbras
perque meos manes genero non esse licebit;
abscidis frustra ferro tua pignora: bellum
te faciet ciuile meum. sic fata refugit
35 .
, ,
  .
,  ,  ?
,
umbra per amplexus trepidi dilapsa mariti.
ille, dei quamuis cladem manesque minentur,
maior in arma ruit certa cum mente malorum,
et quid ait uani terremur imagine uisus?
aut nihil est sensus animis a morte relictum
40 .

,
;
;
aut mors ipsa nihil. Titan iam pronus in undas
ibat et igniferi tantum demerserat orbis
quantum desse solet lunae, seu plena futura est
seu iam plena fuit: tunc obtulit hospita tellus
puppibus accessus faciles; legere rudentes
45 , , .
,
,
,
: ,
et posito remis petierunt litora malo.
Caesar, ut emissas uenti rapuere carinas,
absconditque fretum classes, et litore solus
dux stetit Hesperio, non illum gloria pulsi
laetificat Magni: queritur quod tuta per aequor
50 ;
:   ,
! ,
, ,
, ,
terga ferant hostes. neque enim iam sufficit ulla
praecipiti fortuna uiro, nec uincere tanti,
ut bellum differret, erat. tum pectore curas
expulit armorum pacique intentus agebat
quoque modo uanos populi conciret amores,
55
: ,
,
: .
gnarus et irarum causas et summa fauoris
annona momenta trahi. namque adserit urbes
sola fames, emiturque metus, cum segne potentes
uolgus alunt: nescit plebes ieiuna timere.
Curio Sicanias transcendere iussus in urbes,
60 , ,
, .
,
,
.
qua mare tellurem subitis aut obruit undis
aut scidit, et medias fecit sibi litora terras:
uis illic ingens pelagi, semperque laborant
aequora ne rupti repetant confinia montes.
bellaque Sardoas etiam sparguntur in oras.
65 ;
,
  ,

, , , ,
utraque frugiferis est insula nobilis aruis,
nec prius Hesperiam longinquis messibus ullae
nec Romana magis conplerunt horrea terrae.
ubere uix glaebae superat, cessantibus Austris
cum medium nubes Borea cogente sub axem
70 .
, , ,
,
. , ,
, , 
effusis magnum Libye tulit imbribus annum.
haec ubi sunt prouisa duci, tunc agmina uictor
non armata trahens sed pacis habentia uoltum
tecta petit patriae. pro, si remeasset in urbem
Gallorum tantum populis Arctoque subacta,
75 .
! ,
!
, !
, , !
quam seriem rerum longa praemittere pompa,
quas potuit belli facies! ut uincula Rheno
Oceanoque daret, celsos ut Gallia currus
nobilis et flauis sequeretur mixta Britannis.
perdidit o qualem uincendo plura triumphum!
80 ,
.
: , ,
, , .
,
non illum laetis uadentem coetibus urbes
sed tacitae uidere metu, nec constitit usquam
obuia turba duci. gaudet tamen esse timori
tam magno populis et se non mallet amari.
iamque et praecipitis superauerat Anxuris arces,
85 , ,
  ,
,

, ;
et qua Pomptinas uia diuidit uda paludes,
qua sublime nemus, Scythicae qua regna Dianae,
quaque iter est Latiis ad summam fascibus Albam;
excelsa de rupe procul iam conspicit urbem
Arctoi toto non uisam tempore belli
90 , :

? ?
, ,
,
miratusque suae sic fatur moenia Romae:
tene, deum sedes, non ullo Marte coacti
deseruere uiri? pro qua pugnabitur urbe?
di melius, quod non Latias Eous in oras
nunc furor incubuit nec iuncto Sarmata uelox
95 . , ,
,
. , ,
:  
Pannonio Dacisque Getes admixtus: habenti
tam pauidum tibi, Roma, ducem fortuna pepercit,
quod bellum ciuile fuit. sic fatur et urbem
attonitam terrore subit. namque ignibus atris
creditur, ut captae, rapturus moenia Romae
100 . ;
  , . ,
.
. , ,
,
sparsurusque deos. fuit haec mensura timoris:
uelle putant quodcumque potest. non omina festa,
non fictas laeto uoces simulare tumultu,
uix odisse uacat. Phoebea Palatia conplet
turba patrum nullo cogendi iure senatus
105 .
; , ,
; .
.
. ,
e latebris educta suis; non consule sacrae
fulserunt sedes, non, proxima lege potestas,
praetor adest, uacuaeque loco cessere curules.
omnia Caesar erat: priuatae curia uocis
testis adest. sedere patres censere parati,
110 , ,
.
, .
,
: , ,
si regnum, si templa sibi iugulumque senatus
exiliumque petat. melius, quod plura iubere
erubuit quam Roma pati. tamen exit in iram,
uiribus an possint obsistere iura, per unum
Libertas experta uirum; pugnaxque Metellus,
115 , ,
; , ,
.
( , !
,
ut uidet ingenti Saturnia templa reuelli
mole, rapit gressus et Caesaris agmina rumpens
ante fores nondum reseratae constitit aedis
(usque adeo solus ferrum mortemque timere
auri nescit amor, pereunt discrimine nullo
120    
). , ,
:
,
  ,
amissae leges set, pars uilissima rerum,
certamen mouistis, opes), prohibensque rapina
uictorem clara testatur uoce tribunus.
non nisi per nostrum uobis percussa patebunt
templa latus, nullasque feres nisi sanguine sacro
125 , ! , ,
; ,
, .
, : !
  : ;
sparsas, raptor, opes. certe uiolata potestas
inuenit ista deos; Crassumque in bella secutae
saeua tribuniciae uouerunt proelia dirae.
detege iam ferrum; neque enim tibi turba uerenda est
spectatrix scelerum: deserta stamus in urbe.
130 - !
, !
:
,  !. ,
, :
non feret e nostro sceleratus praemia miles:
sunt quos prosternas populi, quae moenia dones.
pacis ad exutae spolium non cogit egestas:
bellum, Caesar, habes. his magnam uictor in iram
uocibus accensus uanam spem mortis honestae
135 : ,
.  
?
? ,
, ,
concipis: haud inquit iugulo se polluet isto
nostra, Metelle, manus; dignum te Caesaris ira
nullus honor faciet. te uindice tuta relicta est
libertas? non usque adeo permiscuit imis
longus summa dies ut non, si uoce Metelli
140 !.
; ,
; ,
.
  .
seruantur leges, malint a Caesare tolli.
dixerat, et nondum foribus cedente tribuno
acrior ira subit: saeuos circumspicit enses
oblitus simulare togam; cum Cotta Metellum
conpulit audaci nimium desistere coepto.
145 :
; ,
. ,
: ,  
libertas inquit populi quem regna coercent
libertate perit; cuius seruaueris umbram,
si quidquid iubeare uelis. tot rebus iniquis
paruimus uicti; uenia est haec sola pudoris
degenerisque metus, nullam potuisse negari.
150 , .
!
, .
.
,
, ,
ocius auertat diri mala semina belli.
damna mouent populos siquos sua iura tuentur:
non sibi sed domino grauis est quae seruit egestas.
protinus abducto patuerunt templa Metello.
tunc rupes Tarpeia sonat magnoque reclusas
155
, , 
,
, .
, ;
testatur stridore fores; tum conditus imo
eruitur templo multis non tactus ab annis
Romani census populi, quem Punica bella,
quem dederat Perses, quem uicti praeda Philippi,
quod tibi, Roma, fuga llus trepidante reliquit,
160 , , ;
, ;
, ;
, ;
, .
quo te Fabricius regi non uendidit auro,
quidquid parcorum mores seruastis auorum,
quod dites Asiae populi misere tributum
uictorique dedit Minoia Creta Metello,
quod Cato longinqua uexit super aequora Cypro.
165
, :
;
, , .
.
tunc Orientis opes captorumque ultima regum
quae Pompeianis praelata est gaza triumphis
egeritur; tristi spoliantur templa rapina,
pauperiorque fuit tum primum Caesare Roma.
interea totum Magni fortuna per orbem
170 , .
, ;
, ,
.
,
secum casuras in proelia mouerat urbes.
proxima uicino uires dat Graecia bello.
Phocaicas Amphissa manus scopulosaque Cirrha
Parnasosque iugo misit desertus utroque.
Boeoti coiere duces, quos inpiger ambit
175 , ,
, ,
. ,
.
, ,
fatidica Cephisos aqua Cadmeaque Dirce,
Pisaeaeque manus populisque per aequora mittens
Sicaniis Alpheos aquas. tum Maenala liquit
Arcas et Herculeam miles Trachinius Oeten.
Thesproti Dryopesque ruunt, quercusque silentis
180 .
,
,
.
, ,
Chaonio ueteres liquerunt uertice Selloe.
exhausit totas quamuis dilectus Athenas,
exiguae Phoebea tenent naualia puppes
tresque petunt ueram credi Salamina carinae.
iam dilecta Ioui centenis uenit in arma
185 , ,
, , ,
. ,
, ,
,
Creta uetus populis Cnososque agitare pharetras
docta nec Eois peior Gortyna sagittis;
tunc qui Dardaniam tenet Oricon et uagus altis
dispersus siluis Athaman et nomine prisco
Encheliae uersi testantes funera Cadmi,
190 .
, ,
:

,
Colchis et Hadriaca spumans Apsyrtos in unda;
Penei qui rura colunt, quorumque labore
Thessalus Haemoniam uomer proscindit Iolcon.
inde lacessitum primo mare, cum rudis Argo
miscuit ignotas temerato litore gentes
195 : ,

.  ,
  , .
,
primaque cum uentis pelagique furentibus undis
conposuit mortale genus, fatisque per illam
accessit mors una ratem. tum linquitur Haemus
Thracius et populum Pholoe mentita biformem.
deseritur Strymon tepido committere Nilo
200 , ,
,
, .
, , 
.
Bistonias consuetus aues et barbara Cone,
Sarmaticas ubi perdit aquas sparsamque profundo
multifidi Peucen unum caput adluit Histri,
Mysiaque et gelido tellus perfusa Caico
Idalis et nimium glaebis exilis Arisbe,
205
, , ,
, ,
,
, ,
quique colunt Pitanen, et quae tua munera, Pallas,
lugent damnatae Phoebo uictore Celaenae,
qua celer et rectis descendens Marsya ripis
errantem Maeandron adit mixtusque refertur,
passaque ab auriferis tellus exire metallis
210 , , .
,
, ,
,   -.
: ,
Pactolon, qua culta secat non uilior Hermus.
Iliacae quoque signa manus perituraque castra
ominibus petiere suis, nec fabula Troiae
continuit Phrygiique ferens se Caesar Iuli.
accedunt Syriae populi; desertus Orontes
215 ; , ,
,   ;
, :
, ,
,   .
et felix, sic fama, Ninos, uentosa Damascos
Gazaque et arbusto palmarum diues Idume
et Tyros in stabilis pretiosaque murice Sidon.
has ad bella rates non flexo limite ponti
certior haud ullis duxit Cynosura carinis.
220 ( ,
.

: ,
).
(Phoenices primi, famae si creditur, ausi
mansuram rudibus uocem signare figuris:
nondum flumineas Memphis contexere biblos
nouerat, et saxis tantum uolucresque feraeque
sculptaque seruabant magicas animalia linguas.)
225 ,
;
, :
, .
,
deseritur Taurique nemus Perseaque Tarsos
Coryciumque patens exesis rupibus antrum;
Mallos et extremae resonant naualibus Aegae,
itque Cilix iusta iam non pirata carina.
mouit et Eoos bellorum fama recessus,
230 ,

;
- , ,
, , 
qua colitur Ganges, toto qui solus in orbe
ostia nascenti contraria soluere Phoebo
audet et aduersum fluctus inpellit in Eurum,
hic ubi Pellaeus post Tethyos aequora ductor
constitit et magno uinci se fassus ab orbe est;
235 ,
  , ;
,
, ,
;
quaque ferens rapidum diuiso gurgite fontem
uastis Indus aquis mixtum non sentit Hydaspen;
quique bibunt tenera dulcis ab harundine sucos,
et qui tinguentes croceo medicamine crinem
fluxa coloratis astringunt carbasa gemmis,
240 , .
,  
, ,

, , .
quique suas struxere pyras uiuique calentis
conscendere rogos. pro, quanta est gloria genti
iniecisse manum fatis uitaque repletos
quod superest donasse deis! uenere feroces
Cappadoces, duri populus non cultor Amani,
245 , ;
, , .

, .
,
Armeniusque tenens uoluentem saxa Niphaten.
aethera tangentis siluas liquere Choatrae.
ignotum uobis, Arabes, uenistis in orbem
umbras mirati nemorum non ire sinistras.
tum furor extremos mouit Romanus Orestas
250 , , ,
:
.
,
,
Carmanosque duces, quorum iam flexus in Austrum
aether non totam mergi tamen aspicit Arcton
lucet et exigua uelox ibi nocte Bootes,
Aethiopumque solum, quod non premeretur ab ulla
signiferi regione poli, nisi poplite lapso
255 , , .
,
: ,
, ,
. ,
ultima curuati procederet ungula Tauri,
quaque caput rapido tollit cum Tigride magnus
Euphrates, quos non diuersis fontibus edit
Persis, et incertum, tellus si misceat amnes,
quod potius sit nomen aquis. sed sparsus in agros
260 .
,
, , ,
.
,
fertilis Euphrates Phariae uice fungitur undae;
at Tigrim subito tellus absorbet hiatu
occultosque tegit cursus rursusque renatum
fonte nouo flumen pelagi non abnegat undis.
inter Caesareas acies diuersaque signa
265 ,  ,
.
,
,   .
,  
pugnaces dubium Parthi tenuere fauorem
contenti fecisse duos. tinxere sagittas
errantes Scythiae populi, quos gurgite Bactros
includit gelido uastisque Hyrcania siluis;
hinc Lacedaemonii, moto gens aspera freno,
270 ; , ;
, ,
, , ,
,
, ,
Heniochi saeuisque adfinis Sarmata Moschis;
Colchorum qua rura secat ditissima Phasis,
qua Croeso fatalis Halys, qua uertice lapsus
Riphaeo Tanais diuersi nomina mundi
inposuit ripis Asiaeque et terminus idem
275 , , ,
.
,
, , ,
Europae, mediae dirimens confinia terrae,
nunc hunc nunc illum, qua flectitur, ampliat orbem;
quaque, fretum torrens, Maeotidos egerit undas
Pontus, et Herculeis aufertur gloria metis,
Oceanumque negant solas admittere Gadis;
280
  ,  
,
, , , .
, ,
hinc Essedoniae gentes auroque ligatas
substringens Arimaspe comas; hinc fortis Arius
longaque Sarmatici soluens ieiunia belli
Massagetes, quo fugit, equo uolucresque Geloni.
non, cum Memnoniis deducens agmina regnis
285 ,
,

:
, ;
Cyrus et effusis numerato milite telis
descendit Perses, fraternique ultor amoris
aequora cum tantis percussit classibus, unum
tot reges habuere ducem, coiere nec umquam
tam uariae cultu gentes, tam dissona uolgi
290

.
. ,
,
ora. tot inmensae comites missura ruinae
exciuit populos et dignas funere Magni
exequias Fortuna dedit. non corniger Hammon
mittere Marmaricas cessauit in arma cateruas,
quidquid ab occiduis Libye patet arida Mauris
295 ,
.
.
, ,
,
usque Paraetonias Eoa ad litora Syrtis.
acciperet felix ne non semel omnia Caesar,
uincendum pariter Pharsalia praestitit orbem.
ille ubi deseruit trepidantis moenia Romae
agmine nubiferam rapto super euolat Alpem;
300 ,


, . ,
cumque alii famae populi terrore pauerent
Phocais in dubiis ausa est seruare iuuentus
non Graia leuitate fidem signataque iura,
et causas, non fata, sequi. tamen ante furorem
indomitum duramque uiri deflectere mentem
305 , ,
, :

,
.
pacifico sermone parant hostemque propinquum
orant Cecropiae praelata fronde Mineruae.
semper in externis populo communia uestro
Massiliam bellis testatur fata tulisse
conprensa est Latiis quaecumque annalibus aetas.
310
:
,
,
.
et nunc, ignoto siquos petis orbe triumphos,
accipe deuotas externa in proelia dextras.
at, si funestas acies, si dira paratis
proelia discordes, lacrimas ciuilibus armis
secretumque damus. tractentur uolnera nulla
315 .
    ,

: ,
,
sacra manu. si caelicolis furor arma dedisset
aut si terrigenae temptarent astra gigantes,
non tamen auderet pietas humana uel armis
uel uotis prodesse Ioui, sortisque deorum
ignarum mortale genus per fulmina tantum
320 .
, ,
,
.
, , ,
sciret adhuc caelo solum regnare Tonantem.
adde quod innumerae concurrunt undique gentes,
nec sic horret iners scelerum contagia mundus
ut gladiis egeant ciuilia bella coactis.
sit mens ista quidem cunctis, ut uestra recusent
325 !
?
.
, , ,
. :
fata, nec haec alius committat proelia miles.
cui non conspecto languebit dextra parente
telaque diuersi prohibebunt spargere fratres?
finis adest elerum, si non committitis ullis
arma quibus fas est. nobis haec summa precandi:
330

, .
,
, , ,
terribilis aquilas infestaque signa relinquas
urbe procul nostrisque uelis te credere muris
excludique sinas admisso Caesare bellum.
sit locus exceptus sceleri, Magnoque tibique
tutus, ut, inuictae fatum si consulat urbi,
335 .
  ,  ,
?
:
,  ,
foedera si placeant, sit quo ueniatis inermes.
uel, cum tanta uocent discrimina Martis Hiberi,
quid rapidum deflectis iter? non pondera rerum
nec momenta sumus, numquam felicibus armis
usa manus, patriae primis a sedibus exul,
340 ,
, , ,
.

, , ,
et post translatas exustae Phocidos arces
moenibus exiguis alieno in litore tuti,
inlustrat quos sola fides. si claudere muros
obsidione paras et ui perfringere portas,
excepisse faces tectis et tela parati,
345 , ,
, .
,
.
,
undarum raptos auersis fontibus haustus
quaerere et effossam sitientes lambere terram
et, desit si larga Ceres, tunc horrida cerni
foedaque contingi maculato attingere morsu.
nec pauet hic populus pro libertate subire
350 .
, ,
,
, ,
: ,
obsessum Poeno gessit quae Marte Saguntum.
pectoribus rapti matrum frustraque trahentes
ubera sicca fame medios mittentur in ignis
uxor et a caro poscet sibi fata marito,
uolnera miscebunt fratres bellumque coacti
355 .
;
, :
, !
hoc potius ciuile gerent. sic Graia iuuentus
finierat, cum turbato iam prodita uoltu
ira ducis tandem testata est uoce dolorem.
uana mouet Graios nostri fiducia cursus.
quamuis Hesperium mundi properemus ad axem
360 . ,
: !
,
;
, , , 
Massiliam delere uacat. gaudete, cohortes:
obuia praebentur fatorum munere bella.
uentus ut amittit uires, nisi robore densae
occurrunt siluae, spatio diffusus inani,
utque perit magnus nullis obstantibus ignis,
365 : ,
, .
, , , 
? ,
! !
sic hostes mihi desse nocet, damnumque putamus
armorum, nisi qui uinci potuere rebellant.
sed, si solus eam dimissis degener armis,
tunc mihi tecta patent. iam non excludere tantum,
inclusisse uolunt. at enim contagia belli
370 !   !
:  
. ,
: ,
, .
dira fugant. dabitis poenas pro pace petita,
et nihil esse meo discetis tutius aeuo
quam duce me bellum. sic postquam fatus, ad urbem
haud trepidam conuertit iter; cum moenia clausa
conspicit et densa iuuenum uallata corona.
375 , ,
.
,
.
haut procul a muris tumulus surgentis in altum
telluris paruum diffuso uertice campum
explicat: haec patiens longo munimine cingi
uisa duci rupes tutisque aptissima castris.
proxima pars urbis celsam consurgit in arcem
380 : .
   
.
, ,
,
par tumulo, mediisque sedent conuallibus arua.
tunc res inmenso placuit statura labore,
aggere diuersos uasto committere colles.
sed prius, ut totam, qua terra cingitur, urbem
clauderet, a summis perduxit ad aequora castris
385 , , ,
,
, , .
:
,
longum Caesar opus, fontesque et pabula campi
amplexus fossa densas tollentia pinnas
caespitibus crudaque extruxit bracchia terra.
iam satis hoc Graiae memorandum contigit urbi
aeternumque decus, quod non inpulsa nec ipso
390 ,
, , ,
.   !
, ,
!
strata metu tenuit flagrantis in omnia belli
praecipitem cursum, raptisque a Caesare cunctis
uincitur una mora. quantum est quod fata tenentur
quodque uirum toti properans inponere mundo
hos perdit Fortuna dies! tunc omnia late
395 , ;

,
.
, , ,
procumbunt nemora et spoliantur robore siluae,
ut, cum terra leuis mediam uirgultaque molem
suspendant, structa laterum conpage ligatam
artet humum, pressus ne cedat turribus agger.
lucus erat longo numquam uiolatus ab aeuo
400 .
.
, ,
  ,
;
obscurum cingens conexis aera ramis
et gelidas alte summotis solibus umbras.
hunc non ruricolae Panes nemorumque potentes
Siluani Nymphaeque tenent, sed barbara ritu
sacra deum; structae diris altaribus arae
405 .
,
,
  ; ,
, ,
omnisque humanis lustrata cruoribus arbor.
siqua fidem meruit superos mirata uetustas,
illis et uolucres metuunt insistere ramis
et lustris recubare ferae; nec uentus in illas
incubuit siluas excussaque nubibus atris
410 ; ,
.
,
, .
fulgura: non ulli frondem praebentibus aurae
arboribus suus horror inest. tum plurima nigris
fontibus unda cadit, simulacraque maesta deorum
arte carent caesisque extant informia truncis.
ipse situs putrique facit iam robore pallor
415 :
;
, , . ,
, ,
,
attonitos; non uolgatis sacrata figuris
numina sic metuunt: tantum terroribus addit,
quos timeant, non nosse, deos. iam fama ferebat
saepe cauas motu terrae mugire cauernas,
et procumbentis iterum consurgere taxos,
420 ,
, , .
,
.
et non ardentis fulgere incendia siluae,
roboraque amplexos circum fluxisse dracones.
non illum cultu populi propiore frequentant
sed cessere deis. medio cum Phoebus in axe est
aut caelum nox atra tenet, pauet ipse sacerdos
425 .
- :
, , ,
, .
;
accessus dominumque timet deprendere luci.
hanc iubet inmisso siluam procumbere ferro;
nam uicina operi belloque intacta priore
inter nudatos stabat densissima montis.
sed fortes tremuere manus, motique uerenda
430 , ,
.
, , ,
, ,
maiestate loci, si robora sacra ferirent,
in sua credebant redituras membra securis.
inplicitas magno Caesar torpore cohortes
ut uidit, primus raptam librare bipennem
ausus et aeriam ferro proscindere quercum
435 , , :
, :
!.
, , 
.
effatur merso uiolata in robora ferro
iam nequis uestrum dubitet subuertere siluam
credite me fecisse nefas. tum paruit omnis
imperiis non sublato secura pauore
turba, sed expensa superorum et Caesaris ira.
440 ,
, ,
  , 
, ,
; , ,
procumbunt orni, nodosa inpellitur ilex,
siluaque Dodones et fluctibus aptior alnus
et non plebeios luctus testata cupressus
tum primum posuere comas et fronde carentes
admisere diem, propulsaque robore denso
445 .
: .
,
? ;
!
sustinuit se silua cadens. gemuere uidentes
Gallorum populi, muris sed clausa iuuentus
exultat; quis enim laesos inpune putaret
esse deos? seruat multos fortuna nocentis
et tantum miseris irasci numina possunt.
450 , , ,
: ,
, .

, ,
utque satis caesi nemoris, quaesita per agros
plaustra ferunt, curuoque soli cessantis aratro
agricolae raptis annum fleuere iuuencis.
dux tamen inpatiens haesuri ad moenia Martis
uersus ad Hispanas acies extremaque mundi
455 ,
, ,
: ,
, .
, , ,
iussit bella geri. stellatis axibus agger
erigitur geminasque aequantis moenia turris
accipit; hae nullo fixerunt robore terram
sed per iter longum causa repsere latenti.
cum tantum nutaret onus, telluris inanis
460 , , ,
, , .
.
:
,
concussisse sinus quaerentem erumpere uentum
credidit et muros mirata est stare iuuentus.
illinc tela cadunt excelsas urbis in arces.
sed maior Graio Romana in corpora ferro
uis inerat. neque enim solis excussa lacertis
465 , ,
, .
;
, ; , .
, :
lancea, sed tenso ballistae turbine rapta,
haut unum contenta latus transire quiescit,
sed pandens perque arma uiam perque ossa relicta
morte fugit: superest telo post uolnera cursus.
at saxum quotiens ingenti uerberis actu
470 , ,
, ,
: ,
, .
, ,
excutitur, qualis rupes quam uertice montis
abscidit inpulsu uentorum adiuta uetustas,
frangit cuncta ruens, nec tantum corpora pressa
exanimat, totos cum sanguine dissipat artus.
ut tamen hostiles densa testudine muros
475 ,  ,

: , ,
;
,
tecta subit uirtus, armisque innexa priores
arma ferunt, galeamque extensus protegit umbo,
quae prius ex longo nocuerunt missa recessu
iam post terga cadunt. nec Grais flectere iactum
aut facilis labor est longinqua ad tela parati
480 :
, .
, ,
;
,
tormenti mutare modum; sed pondere solo
contenti nudis euoluunt saxa lacertis.
dum fuit armorum series, ut grandine tecta
innocua percussa sonant, sic omnia tela
respuit; at postquam uirtus incerta uirorum
485 , , , 
.
, ,
, ,
:
perpetuam rupit defesso milite cratem
singula continuis cesserunt ictibus arma.
tunc adoperta leui procedit uinea terra,
sub cuius pluteis et tecta fronte latentes
moliri nunc iam parant et uertere ferro
490 , ,

. , ,
, ,
moenia; nunc aries suspenso fortior ictu
incussus densi conpagem soluere muri
temptat et inpositis unum subducere saxis.
sed super et flammis et magnae fragmine molis
et sudibus crebris et adusti roboris ictu
495 , ,
, .
  : !
:
;
percussae cedunt crates, frustraque labore
exhausto fessus repetit tentoria miles.
summa fuit Grais, starent ut moenia, uoti:
ultro acies inferre parant, armisque coruscas
nocturni texere faces, audaxque iuuentus
500 ; ,  
;
,
 
: , ,
erupit. non hasta uiris, non letifer arcus,
telum flamma fuit, rapiensque incendia uentus
per Romana tulit celeri munimina cursu.
nec, quamuis uiridi luctetur robore, lentas
ignis agit uires, taeda sed raptus ab omni
505 ;
  ,
, .
,  , , .
:
consequitur nigri spatiosa uolumina fumi,
nec solum siluas sed saxa ingentia soluit,
et crudae putri fluxerunt puluere cautes.
procubuit maiorque iacens apparuit agger.
spes uictis telluris abit, placuitque profundo
510 .
, , 
,
.
fortunam temptare maris. non robore picto
ornatas decuit fulgens tutela carinas,
sed rudis et qualis procumbit montibus arbor
conseritur, stabilis naualibus area bellis.
et iam turrigeram Bruti comitata carinam
515 , .
:
, ,
; , ,
:
uenerat in fluctus Rhodani cum gurgite classis
Stoechados arua tenens. nec non et Graia iuuentus
omne suum fatis uoluit committere robur
grandaeuosque senes mixtis armauit ephebis.
accepit non sola uiros, quae stabat in undis,
520 .

,  .
, ,
;
classis: et emeritas repetunt naualibus alnos.
ut matutinos spargens super aequora Phoebus
fregit aquis radios et liber nubibus aether
et posito Borea pacemque tenentibus Austris
seruatum bello iacuit mare, mouit ab omni
525 :
;
,
.
  ,
quisque suam statione ratem, paribusque lacertis
Caesaris hinc puppes, hinc Graio remige classis
tollitur: inpulsae tonsis tremuere carinae
crebraque sublimes conuellunt uerbera puppes.
cornua Romanae classis ualidaeque triremes
530 ,
, ;
  .
. , ,
, ,
quasque quater surgens extructi remigis ordo
commouet et plures quae mergunt aequore pinus
multiplices cinxere rates. hoc robur aperto
oppositum pelago: lunata classe recedunt
ordine contentae gemino creuisse Liburnae.
535 ,

.
, ,
,
celsior at cunctis Bruti praetoria puppis
uerberibus senis agitur molemque profundo
inuehit et summis longe petit aequora remis.
ut tantum medii fuerat maris, utraque classis
quod semel excussis posset transcurrere tonsis,
540 ;
;
. :
.
-, , ;
innumerae uasto miscentur in aethere uoces,
remorumque sonus premitur clamore, nec ullae
audiri potuere tubae. tum caerula uerrunt
atque in transtra cadunt et remis pectora pulsant.
ut primum rostris crepuerunt obuia rostra,
545 , , ,
, , .
, , ,
, .
,  
in puppem rediere rates, emissaque tela
aera texerunt uacuumque cadentia pontum.
et iam diductis extendunt cornua proris
diuersaeque rates laxata classe receptae.
ut, quotiens aestus Zephyris Eurisque repugnat,
550 , , 

, .
,
,
huc abeunt fluctus, illo mare, sic, ubi puppes
sulcato uarios duxerunt gurgite tractus,
quod tulit illa ratis remis, haec rettulit aequor.
sed Grais habiles pugnamque lacessere pinus
et temptare fugam nec longo frangere gyro
555 .

.

: , ?
cursum nec tarde flectenti cedere clauo;
at Romana ratis stabilem praebere carinam
certior et terrae similem bellantibus usum.
tunc in signifera residenti puppe magistro
Brutus ait paterisne acies errare profundo
560 ? :
.
, , .
.
, :
artibus et certas pelagi? iam consere bellum,
Phocaicis medias rostris oppone carinas.
paruit, obliquas et praebuit hostibus alnos.
tum quaecumque ratis temptauit robora Bruti
ictu uicta suo percussae capta cohaesit;
565 , , ,
: .
, ,
, , 
.
ast alias manicaeque ligant teretesque catenae,
seque tenent remis: tecto stetit aequore bellum.
iam non excussis torquentur tela lacertis
nec longinqua cadunt iaculato uolnera ferro,
miscenturque manus. nauali plurima bello
570 :
;
: ,
.
,
ensis agit. stat quisque suae de robore puppis
pronus in aduersos ictus, nullique perempti
in ratibus cecidere suis. cruor altus in unda
spumat, et obducti concreto sanguine fluctus.
et, quas inmissi traxerunt uincula ferri,
575 ;
,
.
, ,
.
has prohibent iungi conferta cadauera puppes.
semianimes alii uastum subiere profundum
hauseruntque suo permixtum sanguine pontum;
hi luctantem animam lenta cum morte trahentes
fractarum subita ratium periere ruina.
580 , :
, , , ,
!
, .
,
inrita tela suas peragunt in gurgite caedes,
et quodcumque cadit frustrato pondere ferrum
exceptum mediis inuenit uolnus in undis.
Phocaicis Romana ratis uallata carinis
robore diducto dextrum laeuumque tuetur
585 :
, ;
,
; ,
, .
aequo Marte latus; cuius dum pugnat ab alta
puppe Catus Graiumque audax aplustre retentat,
terga simul pariter missis et pectora telis
transigitur: medio concurrit corpore ferrum,
et stetit incertus, flueret quo uolnere, sanguis,
590 , , ,
.
,
,
: ,
donec utrasque simul largus cruor expulit hastas
diuisitque animam sparsitque in uolnera letum.
derigit huc puppem miseri quoque dextra Telonis,
qua nullam melius pelago turbante carinae
audiuere manum, nec lux est notior ulli
595 ¸ ,
.
;
, , , ,
, , ,
crastina, seu Phoebum uideat seu cornua lunae,
semper uenturis conponere carbasa uentis.
hic Latiae rostro conpagem ruperat alni,
pila sed in medium uenere trementia pectus
auertitque ratem morientis dextra magistri.
600 ,

.
, ;
.
dum cupit in sociam Gyareus erepere puppem,
excipit inmissum suspensa per ilia ferrum
adfixusque rati telo retinente pependit.
stant gemini fratres, fecundae gloria matris,
quos eadem uariis genuerunt uiscera fatis:
605 :
,
:
.
, , ,
discreuit mors saeua uiros, unumque relictum
agnorunt miseri sublato errore parentes,
aeternis causam lacrimis; tenet ille dolorem
semper et amissum fratrem lugentibus offert.
quorum alter mixtis obliquo pectine remis
610
;
; , ,
, .
;
ausus Romanae Graia de puppe carinae
iniectare manum; sed eam grauis insuper ictus
amputat; illa tamen nisu, quo prenderat, haesit
deriguitque tenens strictis inmortua neruis.
creuit in aduersis uirtus: plus nobilis irae
615 :
  .
.
, ,  :
,
truncus habet fortique instaurat proelia laeua
rapturusque suam procumbit in aequora dextram.
haec quoque cum toto manus est abscisa lacerto.
iam clipeo telisque carens, non conditus ima
puppe sed expositus fraternaque pectore nudo
620 , .
, ,
. ,
, ,
,
arma tegens, crebra confixus cuspide perstat
telaque multorum leto casura suorum
emerita iam morte tenet. tum uolnere multo
effugientem animam lassos collegit in artus
membraque contendit toto, quicumque manebat,
625 , ,
.
, ,
.
, , ,
sanguine et hostilem defectis robore neruis
insiluit solo nociturus pondere puppem.
strage uirum cumulata ratis multoque cruore
plena per obliquum crebros latus accipit ictus
et, postquam ruptis pelagus conpagibus hausit,
630 , ,
.
, ,
;
.
ad summos repleta foros descendit in undas
uicinum inuoluens contorto uertice pontum.
aequora discedunt mersa diducta carina
inque locum puppis cecidit mare. multaque ponto
praebuit ille dies uarii miracula fati.
635 ,
: ,
, .
: ,
.
ferrea dum puppi rapidos manus inserit uncos
adfixit Lycidan. mersus foret ille profundo,
sed prohibent socii suspensaque crura retentant.
scinditur auolsus, nec, sicut uolnere, sanguis
emicuit lentus: ruptis cadit undique uenis,
640 , ,
.
:
;
, , , 
discursusque animae diuersa in membra meantis
interceptus aquis. nullius uita perempti
est tanta dimissa uia. pars ultima trunci
tradidit in letum uacuos uitalibus artus;
at tumidus qua pulmo iacet, qua uiscera feruent,
645 ,
.

, ,
: , ,
haeserunt ibi fata diu, luctataque multum
hac cum parte uiri uix omnia membra tulerunt.
dum nimium pugnax unius turba carinae
incumbit prono lateri uacuamque relinquit,
qua caret hoste, ratem, congesto pondere puppis
650 , :
,
.
, ,
, .
uersa caua texit pelagus nautasque carina,
bracchia nec licuit uasto iactare profundo
sed clauso periere mari. tunc unica diri
conspecta est leti facies, cum forte natantem
diuersae rostris iuuenem fixere carinae.
655 ,

: ,
.
, , ,
discessit medium tam uastos pectus ad ictus,
nec prohibere ualent obtritis ossibus artus
quo minus aera sonent; eliso uentre per ora
eiectat saniem permixtus uiscere sanguis.
postquam inhibent remis puppes ac rostra reducunt,
660 , ,
.
:
, , .
! ,
deiectum in pelagus perfosso pectore corpus
uolneribus transmisit aquas. pars maxima turbae
naufraga iactatis morti obluctata lacertis
puppis ad auxilium sociae concurrit; at illis,
robora cum uetitis prensarent altius ulnis
665
:
,
;
;
nutaretque ratis populo peritura recepto,
inpia turba super medios ferit ense lacertos.
bracchia linquentes Graia pendentia puppe
a manibus cecidere suis: non amplius undae
sustinuere graues in summo gurgite truncos.
670
:
: ,
  ;
:
iamque omni fusis nudato milite telis
inuenit arma furor: remum contorsit in hostem
alter, at hi totum ualidis aplustre lacertis
auolsasque rotant expulso remige sedes.
in pugnam fregere rates. sidentia pessum
675 , .
, ,
,
, , ,
.
corpora caesa tenent spoliantque cadauera ferro.
multi inopes teli iaculum letale reuolsum
uolneribus traxere suis et uiscera laeua
oppressere manu, ualidos dum praebeat ictus
sanguis et, hostilem cum torserit, exeat, hastam.
680
, : , ,
,
; ,
, .
nulla tamen plures hoc edidit aequore clades
quam pelago diuersa lues. nam pinguibus ignis
adfixus taedis et tecto sulpure uiuax
spargitur; at faciles praebere alimenta carinae
nunc pice, nunc liquida rapuere incendia cera.
685 : ,
, .
, ;
, .
 
nec flammas superant undae, sparsisque per aequor
iam ratibus fragmenta ferus sibi uindicat ignis.
hic recipit fluctus, extinguat ut aequore flammas,
hi, ne mergantur, tabulis ardentibus haerent.
mille modos inter leti mors una timori est
690 , . :
,
, ;
 
:
qua coepere mori. nec cessat naufraga uirtus:
tela legunt deiecta mari ratibusque ministrant
incertasque manus ictu languente per undas
exercent; nunc, rara datur si copia ferri,
utuntur pelago: saeuus conplectitur hostem
695 , ,
. ,
, , ,
, ,
, ,
hostis, et inplicitis gaudent subsidere membris
mergentesque mori. pugna fuit unus in illa
eximius Phoceus animam seruare sub undis
scrutarique fretum, siquid mersisset harenis,
et nimis adfixos unci conuellere morsus,
700 , .
, ,
.
, - , ,
.
adductum quotiens non senserat anchora funem.
hic, ubi conprensum penitus deduxerat hostem,
uictor et incolumis summas remeabat in undas;
sed, se per uacuos credit dum surgere fluctus,
puppibus occurrit tandemque sub aequore mansit.
705 ,
.
  , ,
, .
:
hi super hostiles iecerunt bracchia remos
et ratium tenuere fugam. non perdere letum
maxima cura fuit: multus sua uolnera puppi
adfixit moriens et rostris abstulit ictus.
stantem sublimi Tyrrhenum culmine prorae
710 ,
.

: ,
, , .
Lygdamus excussa Balearis tortor habenae
glande petens solido fregit caua tempora plumbo.
sedibus expulsi, postquam cruor omnia rupit
uincula, procurrunt oculi; stat lumine rapto
attonitus mortisque illas putat esse tenebras.
715 , , ,
: , , , .
, !
, , 
:   ,
at postquam membris sensit constare uigorem
uos, ait o socii, sicut tormenta soletis,
me quoque mittendis rectum conponite telis.
egere quod superest animae, Tyrrhene, per omnis
bellorum casus. ingentem militis usum
720 ;
!.
, .

, , ,
hoc habet ex magna defunctum parte cadauer:
uiuentis feriere loco. sic fatus in hostem
caeca tela manu sed non tamen inrita mittit.
excipit haec iuuenis generosi sanguinis Argus
qua iam non medius descendit in ilia uenter,
725 .

(
;
, ,
adiuuitque suo procumbens pondere ferrum.
stabat diuersa uictae iam parte carinae
infelix Argi genitor, non ille iuuentae
tempore Phocaicis ulli cessurus in armis:
uictum aeuo robur cecidit, fessusque senecta
730 , ); ,
, ,
, .
,
, .
exemplum, non miles erat; qui funere uiso
saepe cadens longae senior per transtra carinae
peruenit ad puppim spirantisque inuenit artus.
non lacrimae cecidere genis, non pectora tundit,
distentis toto riguit sed corpore palmis.
735 , ,
, , .
, , ,
:
;
nox subit atque oculos uastae obduxere tenebrae,
et miserum cernens agnoscere desinit Argum.
ille caput labens et iam languentia colla
uiso patre leuat; uox faucis nulla solutas
prosequitur, tacito tantum petit oscula uoltu
740 .
,
, : 
!
, , ,
inuitatque patris claudenda ad lumina dextram.
ut torpore senex caruit uiresque cruentus
coepit habere dolor, non perdam tempora dixit
a saeuis permissa deis, iugulumque senilem
confodiam. ueniam misero concede parenti,
745 !
,
  .
, ,
Arge, quod amplexus, extrema quod oscula fugi.
nondum destituit calidus tua uolnera sanguis,
semianimisque iaces et adhuc potes esse superstes.
sic fatus, quamuis capulum per uiscera missi
polluerit gladii, tamen alta sub aequora tendit
750 : ,
.
; :
;
, ;
praecipiti saltu: letum praecedere nati
festinantem animam morti non credidit uni.
inclinant iam fata ducum, nec iam amplius anceps
belli casus erat. Graiae pars maxima classis
mergitur, ast aliae mutato remige puppes
755 , ,
.
! !
, ,
, ;
uictores uexere suos; naualia paucae
praecipiti tenuere fuga. quis in urbe parentum
fletus erat, quanti matrum per litora planctus!
coniunx saepe sui confusis uoltibus unda
credidit ora uiri Romanum amplexa cadauer,
760 - ,
.    
.
accensisque rogis miseri de corpore trunco
certauere patres. at Brutus in aequore uictor
primus Caesareis pelagi decus addidit armis.


  • 16.   , .
  • 22.   . . II, . 349.
  • 28.   .
  • 34.   . . .
  • 44.   . (. . II, . 624).
  • 76. . , , . (.: . , . 46).
  • 84.   , , .
  • 85.   .
  • 86.   , , , , , . (. I, . 446).
  • 87.   (feriae Latinae).
  • 94.   ,   , .
  • 104.   . : 28 . . .
  • 107.     .
  • 114.   , . (. . II, . 544 .).
  • 115. . .
  • 124.   .
  • 126. . 55 . . ., , .
  • 144.   .
  • 157.   , () 241 201 . . .
  • 157164.   , V, 171 168 . . .   ( 390 . . .).   , (. I, . 30), , , .   , .   , 69 . . ., . . , 58 . . . , , , 7000 , .
  • 167. . .
  • 172175.   , - .   , .   ( ), .   , , , .
  • 175177.   . II, . 165.   . , , , - .   .
  • 178.   , , . , . .
  • 179180.   , , .   .   , () , .
  • 182183.   , .   .
  • 184. . , , .
  • 185.   .
  • 186.   ( ), (= ) .
  • 188.   .
  • 189.   . , , , . enchelys  (  ).
  • 190. . , , , , , . ( . 5- 7- ).
  • 191192.   .   , .
  • 199.   .
  • 200202. (= )   .   ().   .
  • 203.   - .   ( )  .
  • 204.   .
  • 205.   .   , , - . , , .
  • 207.   .
  • 208.   .
  • 209210.   .
  • 211.   .
  • 213. , ,  . (. . I, . 196).
  • 214216.   .   , , 605 . . .   .   .
  • 217.   . , VI . . . , , , .
  • 219.   .
  • 223. , -.
  • 225.   , :   ,   .   , , , .
  • 226227. ,   .
  • 233.   , (. II, . 496 .). , , .
  • 236.   .
  • 237. .
  • 238. . , , . 240, (66 . . .  24 . . .) (, XV, I,  30).
  • 244.   .
  • 245.   .
  • 246.   , ( ).
  • 248.   . . .
  • 249.   .
  • 250. .   .
  • 255.   .
  • 266.   , . (. . I, . 11).
  • 268.   , ( ), , .   - .
  • 269.   : ,   . (, XI, 2,  12) : , , ; , , . (. . . ). , .
  • 270.   , .
  • 272.   ( -), 548 . . . .   .
  • 277. .  , .
  • 278.   .
  • 279.   .
  • 280.   , .
  • 281.   .   .
  • 283.   , () .
  • 284.   , (401 . . .) , , .   , , , , .
  • 287.   ,   .
  • 292.   .   , .
  • 293.   , . .   .
  • 295.   .   , -, .
  • 301.   ( ) VI . . .
  • 305.   .
  • 328.   -.
  • 340.   , : ( ) ( ).
  • 347.   .
  • 350.   ( ), , , , . 218 . . .
  • 359.   .
  • 402.   .
  • 441.   .   , . (. . III, . 179180).
  • 442.   , , , . (.: , , X, 109142).
  • 458.   .
  • 475.   , ,   .
  • 494.   .
  • 510. . ,   . (.: , , I, 14).
  • 514.   , .
  • 515.   .
  • 529.   .
  • 534.   , . (.: . , II, 39).
  • 684. . .
  • 696.   . (. . III, . 301).
  • 1260010107 1260010108 1260010109 1358953004 1358953005 1358953006

    , .