. . , 3- .

(PRINCEPS) (. ἡγεμών: Mon. Anc. Gr. VII. 9, ἐμοῦ ἡγεμόνος), , I .   II III . , , ; , . [ princeps civitatis[1], (Augustin. de Civ. Dei, VI. 13) , : . ad Att. VIII. 11. . ad Att. VIII. 9: nihil malle Caesarem quam principe Pompeio sine metu vivere[2]; Sallust. Hist. III. . 81, . , Pompeium malle principem volentibus vobis esse, quam illis dominationis socium[3]. , Cic. ad Fam. VI. 6, esset hic quidem clarus in toga et princeps[4]; Suet. Jul. 26, difficilius se (Caesarem) principem civitatis a primo ordine in secundum detrudi[5]]. , . . - . , (princeps civium, Mommsen, Staatsr. II. 733, . 3) (princeps civitatis; . ) .484 , (Tac. Ann. III. 53, non aedilis aut praetoris aut consulis partes sustineo, majus aliquid et excelsius a principe postulatur[6]), (Tac. Hist. IV. 3, ceterum ut princeps loquebatur, civilia de se, de republica egregia[7]; Plin. Paneg. 55, sedem obtinet principis ne sit domino locus[8]; Dio Cass. LVII. 8, δεσπότης τῶν δούλων, αὐτοκράτωρ τῶν στρατιωτῶν, τῶν δὲ δὴ λοιπῶν πρόκριτός εἰμι[9]). , , , . Mommsen, Staatsrecht, II. 733, .; Pelham Journ. Phil. VIII. . 323. , Gesch. u. System d. röm. Verfass. II. . 133.

(principatus).  , , , - , , , , , - . , , , .

, 27 . . . 29 . (Mon. Ancyr. VI. 14); , , . , , , . , , . , (28 . . .) , , 43 ., (Mon. Ancyr. Lat. VI. 13; Tac. Ann. III. 28; Dio Cass. LIII. 2; . Suet. Aug. 28). 27 . . . , , , . . , , , . , , . , (Dio Cass. LIII. 12, 17; Suet. Aug. 47, provincias validiores ipse suscepit, ceteras proconsulibus permisit[10]; Lex Vespasiani, Wilmanns, 917: . Strabo, . 840; Provincia). , , (Dio Cass. LIII. 13, 16). , ,  , , , . , , - , . , , . ( , , Cic. ad Fam. I. 9; Dig. 1, 16, 16; . Vell. Pat. II. 31 67 . . .: imperium aequum in omnibus provinciis cum proconsulibus[11]). , . , , (Cic. Phil. IV. 4, 9; ad Att. VIII. 15); , , 52 . . ., , , , . - , . (tribunicia potestas), 36 . . . (Dio Cass. XLIX. 15), , ( ) (Tac. Ann. I. 2, posito iiiviri nomine, consulem se ferens, et ad tuendam plebem tribunicio jure contentum[12]). , , (Mon. Ancyr. Lat. VI. 16; C. I. L. I. p. 384; Ov. Fast. I. 590).

, . 23 . . . , , (. Herzog, op. cit. II. . 141; Pelham, Journ. Phil. XVII. . 27). 27 , 31 . . . (Dio Cass. LIII. 32; C. I. L. VI. 2014). , ; , . ., , . , (majus .485 imperium) , , , . , . , , . (a) , , , , (23 . . .) . (b) majus[13] (23 . . .). (c) (22 . . .) (23 . . .), relatio[14], περὶ ἑνός τινος[15] (Dio Cass.), jus primae relationis[16]. (d) (19 . . .) (Dio Cass. LIII. 32; Liv. III. 10; Lex Vespasiani (Wilm. 917), ll. 4 .; Dig. 1, 16, 8). , , , , , , , . . , (summi fastigii vocabulum: qua cetera imperia praemineret[17]; Tac. Ann. III. 56; Dio Cass. LIII. 32; Cohen, Médailles, I.  342 .; Mommsen, Staatsr. III. 752). , , , 23 . . . (Mon. Anc. Lat. I. 29; Tac. Ann. I. 9). , , , (Mon. Ancyr. Gr. III. 19). , , (Mommsen, Staatsr. II. 1050; Dio Cass. LIII. 32, LIV. 12). . , 27 . . ., , . 27 23 . , . 23 . , , . , , , . , , , , , , , , , , . ; , ; , , ; , , . 23 . . . : , , ; , - , , . , , , , , , ,   . ( Lex Vespasiani: . Pelham Journ. Phil. XVII. . 4551.)

, , , , . . , , , - , , . , , III . . , , , . - , . ; . : , - , ; , , , , ; suscipere imperium[18] , . , , , , , , (Mommsen, Staatsr. II. 1038; Vita Hadr. 6, esse respublica sine imperatore non potest[19]; .486 Vit. Taciti, 3, imperator est deligendus quia cogit necessitas[20]; . Tac. Hist. I. 16; Mommsen, . . 1039; Journ. Phil. XVII. 47).

, , . : (1) , ; (2) , , , ; (3) ; (4) , , . , , . Dig. 1, 15, Salutem reipublicae tueri nulli magis convenire nec alium sufficere ei rei quam Caesarem[21].   , - , , , , .

, , , , , . : (a) , , . [ , , (Mommsen, Staatsr. II. 945), ,   ( , II. 393; Henzen, 6453; Plin. H. N. III.  28).] (b) . (c) . (d) Jus edicendi[22]: Lex de Imp. Vesp. 6. (e) .

, , , , III .; . 11 . . . 37 . . . (Strabo, . 840; Dio Cass. LIII. 12, LIX. 20; Tac. Hist. IV. 48) . , ,  provinciae inermes[23]. (paludamentum), (Aurel. Vict. Caes. 33). , , ; , . , , , , , (Schiller, Gesch. d. Kaiserzeit, I. 867).

. , . I . , . , , . , . ; [Fiscus]. [Procurator], , , , (Dig. 1, 16, 9) . , , , . (. Civitas Mommsen, Staatsr. II. 828 . I , , , : Suet. Tib. 37; Tac. Ann. XI. 23, XII. 58, 61.)

, , ,   , . , . , , . (Annona; Hirschfeld, Verwaltungsgesch. 139), ( , 164), , ( , 149161) . [Praefectus] 6 . . . .487 , , [Praefectus Urbi].

, . , , , (Mommsen, Staatsr. II. 797) ( , : Suet. Claud. 25), , . (. milites stationarii[24], Suet. Aug. 32, Tib. 37; Tac. Ann. XIV. 17). (II ) , (correctores), , . [ . [Provincia]. [Viae], [Fiscus; Provincia]; , . Provincia Colonia.

, , , , 23 . . .     , , , , , .

23 . . ., , , , , ; ́ , ,   ,   . , , , ; , , , , , , . . , , () , . , , , , , . , . , , (Suet. Tib. 31). (Tac. Ann. II. 47, III. 60; Plin. Ep. ad Traj. 72; Mommsen, Staatsr. III. 1211). , (Tac. Ann. XIII. 4). , , ; , , , , , I . , (Mommsen, Staatsr. II. 227; Plin. Ep. 8, 24; C. I. L. III. 567; Wilmanns, Exempla, 874). II . , , , , . . (Mommsen, Staatsr. II. 110). (Dio Cass. LXXI. 28; Vita Marci, 10). . (Vit. Sev. 4, 8), . , , , , , . , , , (. Lex de Imp. Vespas. 6; C. I. L. VI. 930; Mommsen, Staatsr. II. 843 .), , , II III . , ,   , (Dio Cass. LXX. 3; Euseb. Hist. Eccl. 4, 8; Dig. 1, 16, 4, 6, 10; 48, 6, 5, 8, 4, &c.). . (Joseph. Ant. XVI. 6, 6).

, , , . , , , .488 , . , , , , , . , , , , , ,   ,   ,  .

, I (Tac. Ann. IV. 19, consulis, cujus vigiliis niteretur ne quod respublica detrimentum caperet[25]; . Suet. Tib. 31; Plin. Pan. 59, summa potestas[26]). III . (Ulpian, Dig. 49, 2, 1), , , (. ., : . Consul Mommsen, Staatsr. II. 86) . , , . , , . , , . , . , , , (Pan. 59); , , (Pan. 64; Ep. II. 1), , , (Pan. 79). , , . , , (Mommsen, Staatsr. II. 96; Consul), , , , (Ulpian, Dig. 49, 1, 1, 3; . Dig. 5, 1, 12; Praefectus). , , , . . , (Mommsen, Staatsr. II. 204, 206; Praetor); , praetor tutelaris[27] praetor hastarius[28] .

, . , , (Tac. Ann. I. 81), ( , I. 15. , Lex de Imp. 4; , - : Mommsen, Staatsr. II. 865 .), [Plin. Pan. 77, ipsum (sc. Caesarem) qui consules facit[29]; . , Ep. IV. 15, ad Traj. 12. ( , Ep. II. 9), ( , Ep. VI. 19) ( , Ep. III. 20)]. III . , , (Dig. 48, 14).

, , , , , .

. Senatus: II . ; III . .

, , , , . , , . , , , , . , , , . II . . , ; .489 , , .

,   , , , , III .   . ; .

, , . , [Imperium]. , , , , (  ) en bloc[30] , (Mommsen, Staatsr. II. 744 ). , , , , , , , (Mommsen, Staatsr. II. 1013; Censor). , , , , , . . II . III . , . (Dio Cass. LIII. 18), , (Vit. Caracall. 10),  V . (Justin. Nov. 105, 4; Mommsen, Staatsr. II. 714, . , Paneg. 65, ipse te legibus subjecisti, quas nemo principi scripsit[31]).

. ,   . , , IV . , (domus Caesaris) , . ; , (Wilm. Ex. 104), domus Caesaris . , (Tac. Ann. XIV. 7). domus vota publica[32] (Mommsen, Staatsr. II. 776). domus Augusta 159 . . . (Orelli, 4092). Domus divina[33] (Wilm. 120),   (. Orelli-Henzen, Indices, . 57). . , , , , , (Mommsen, Staatsr. II. 772 .). , , . , , I . , . ( ) II . mater castrorum[34], . III . mater castrorum et senatus et patriae et universi generis humani[35] (Wilmanns, 1005). , , II . (Mommsen, Staatsr. II. 780, 781), ( , , , . . . Mommsen, Staatsr. I. 346, II. 775).

, , , . (Suet. Aug. 56; . Tac. Ann. II. 34 : supra leges amicitia Caesaris[36] extulerat[37]). cohors amicorum[38] . ; (Tac. Ann. VI. 9),   , (Suet. Tib. 56; Tac. Ann. III. 12, 24). (Plin. N. H. XXXIII.  41; Sen. de Benef. VI. 34, de Clem. I. 10). (comites) , (Suet. Tib. 46), , (Suet. Tib. 55, Tit. 7). (IX. 15) cohors Augusta[39]; a cura amicorum[40] 51 . . . (Orelli, 1588). II . amici .490 ,   , . comites. ; , . ,   , . , , (. Friedlaender, Sittengeschichte, I. 118 .; Mommsen, Hermes, IV. 120 .). comites, , comites II III .; , , .

, , , , . , , . , , (., liberti a rationibus, a libellis, ab epistulis[41]: . Friedl. Sittengesch. I. 160; Hirschfeld, Verwalt.-gesch. 30). II . ministeria principatus[42] [Procurator], , - ,   ,  , ; , , , , praepositus sacri cubiculi[43] [Praepositus]. (Friedl. I. 99 sqq.). , , ; , . (Procurator: . Hirschfeld, Verwalt.-gesch. passim, . . 240 .; Liebenam, Die Laufbahn d. Procuraturen, Jena, 1886). , II . , , . ; , , . a rationibus , , ; . . , , , (Vit. Pertin. 1, 2).

, . , , , . . , , , , ,  (, ), . , . ; Pius[44], , . Felix[45] . Invictus[46] . III . Imperator Caesar () Pius Felix Invictus Augustus[47]. Semper Augustus[48] , III . dominus noster[49], , pacificator orbis[50], restitutor orbis[51] . . , , , , .     . [. Imperator Caesar divi filius Augustus[52] (Wilmanns, 994): Imp. Caesar (M. Aurelius Severus Antoninus) pius felix Augustus Parthicus maximus, Britannicus maximus, Germanicus maximus divi Septimi Severi filius divi M. Antonini nepos divi Antonini Pii pronepos divi Hadriani abnepos divi Trajani et divi Nervae adnepos dominus noster invictissimus Augustus[53]]. , , (Mommsen, Staatsr. II. 736, .). ; , ,   , , .

, , .491 . dominus[54] , , . , (Mommsen, Staatsr. II. 721, 722). βασιλεύς[55] II . - , , , , regia, regale (imperium)[56] (Mommsen, , 724, . 3). . sacratissimus princeps[57] (Wilm. 693). caelestes literae[58] (Wilm. 693). indulgentia sacra[59] (. , C. I. L. V. 1837), auctoritas sacra[60] (Wilm. 100, 244 . . .), appellationes sacrae[61] (Wilm. 1220, 253 . . .). deus[62] (deus et dominus[63] : Eckhel, VII. 482; Mommsen, Staatsr. II. 720 .).

III . . , , , , . , , , . .; , . ( , adorari regum more Persarum[64] [Vit. Sev. Alex. 18]. , quasi unus e senatoribus patente velo admissionalibus remotis[65] [ , 4]. [ , 41]; . Friedlaender, I. . 11, , . 177 .)

, , , . 23 . . . . , , II . . (Vit. Hadr. 22. , , : Vit. Sev. Alex. 40). , , (Dio Cass. LIII. 26), , , , . , (Dio Cass. LXVII. 4). , ; I . . III . , , (Herodian, II. 8; Eutrop. 9, 26; Mommsen, Staatsr. I. 349). , , , , . III . . , , (249 . . .). (Epit. 35), , , [Diadema]. (Staatsr. I. 345) : , (Suet. Cal. 22). , (Vit. Gall. 16, gemmatis fibulis aureisque, tunicam auratam, caligas gemmeas[66]), (Victor, Epit. 35). (IX. 26) : Ornamenta gemmarum vestibus, calceamentique indidit, nam prius imperii insigne in chlamyde purpurea tantum erat[67].

[H. P.]



  • [1] .
  • [2] , ( . . ).
  • [3] , ( . . ).
  • [4] ( . . ).
  • [5] ( . . ).
  • [6] , . ( . . ).
  • [7] , , ( . . ).
  • [8] , ( . . ).
  • [9] , ( . . ).
  • [10] , , ( . . ).
  • [11] ( . . ).
  • [12] , ( . . ).
  • [13].
  • [14].
  • [15] .
  • [16] .
  • [17] ( . . ).
  • [18] .
  • [19] ( . . ).
  • [20] , ( . . ).
  • [21], , .
  • [22] .
  • [23] .
  • [24] .
  • [25], , ( . . ).
  • [26] .
  • [27] .
  • [28], .
  • [29] (. ., ), .
  • [30].
  • [31] , ( . . ).
  • [32] .
  • [33] .
  • [34] .
  • [35] , , , .
  • [36] . amicitia Augustae  .
  • [37][] ( . . ).
  • [38] .
  • [39] .
  • [40] .
  • [41] , , .
  • [42] .
  • [43] .
  • [44].
  • [45].
  • [46].
  • [47] () .
  • [48] .
  • [49] .
  • [50] .
  • [51] .
  • [52] , .
  • [53] ( ), , , , , , , , , , , .
  • [54].
  • [55].
  • [56] , ().
  • [57] .
  • [58] .
  • [59] .
  • [60] .
  • [61] .
  • [62].
  • [63] .
  • [64] , ( . . ).
  • [65], ; , , , ( . . ).
  • [66] , ( . . ).
  • [67] , . ( . . ).

  • . :  •  • ,  •  •
    ( : 2)
    ( . , , Ctrl+Enter)
    1. . .
    .
    (27 . . . 14 . . .). .
    CIL. XI. 1826 = Inscr. It. XIII3. 78 = ILS. 50.
    . MCR 105.
    , .
    2. . .
    .
    . .
    CIL XI 1828 = CIL I, p. 193 = ILLRP 80 = ILS 56.
    , .